قبله
93 بازدید
تاریخ ارائه : 1/27/2013 10:43:00 AM
موضوع: اخلاق و عرفان

 

تغییر قبیله مسلمانان و اسرار آن‏

 

تغییر قبله یکی ازامتحانت سخت برای مسلمانان صدر اسلام و یکی ازاسرار الهی و اسلامی است

واقعا چه اتفاقاتی افتاد که سبب تغییر قبله شد؟ آیا ازاول قراربود قبله کعبه باشد و یا اینکه بعدا کعبه قبله قرارگرفت . قرآن به ابعادی ازآن توجه داده است .

البته به مرور زمان احکام زیادی برای ان وضع شد.ازواجب وحرام و مستحب و مکروه.

قرآن کریم در آیه‏ى صد و چهل و دوم سوره‏ى بقره به ماجراى تغییر قبله‏ى مسلمانان و بهانه‏جویى مخالفان اشاره مى‏کند و مى‏فرماید:

142. سَیَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کَانُوا عَلَیْها قُلْ لِلَّهِ المَشْرِقُ وَ المَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلَى‏ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ‏

بزودى مردم سبک سر، خواهند گفت: «چه چیز آنان را، از قبله‏شان که بر آن بودند، روى برتاباند؟!» بگو: «خاور و باختر، فقط از آنِ خداست؛ هر کس را (شایسته بداند و) بخواهد، به راه راست راه‏نمایى مى‏کند.»

نکته‏ها و اشاره‏ها:

1. پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله در مدت سیزده سال پس از بعثت در شهر مکه و چند ماه بعد از هجرت، در مدینه، «1» به طرف بیت المقدس نماز مى‏گزارد و این کار به دستور خدا بود، ولى پس از این مدت، قبله‏ى‏ «2» مسلمانان تغییر کرد و خداى متعال دستور داد که به سوى «کعبه» نماز بگزارند. از آن‏جا که بیت المقدس قبله‏ى یهودیان نیز بود، آنان از این ماجرا به‏سختى ناراحت شدند و به بهانه‏جویى پرداختند و اشکال کردند که: اگر قبله‏ى اول صحیح بود پس این تغییر چه معنا دارد؟ و اگر قبله‏ى دوم صحیح است، چرا سیزده سال و چند ماه به سوى بیت‏المقدس نماز خواندید؟

خداوند به پیامبرش دستور داد که به آنها بگو: «شرق و غرب عالم از آن خداست.»

آرى، همه جا مِلک خداست و خدا خانه و مکانى ندارد. مهم آن است که تسلیم فرمان او باشیم و تغییر قبله در حقیقت مرحله‏اى از یک آزمایش تکاملى است.

2. پرسش کردن به نیت درک نادانسته‏ها کار خوبى است و باعث رشد و کمال انسان مى‏شود و معمولًا پرسشگرى نشانه‏ى خردورزى است؛ اما پرسش به قصد بهانه‏جویى و حق‏پوشى، علامت سفاهت است نه خردمندى.

پس آنچه در این آیه نکوهش شده روحیه‏ى بهانه‏جویى است که در افراد سبک مغز دیده مى‏شود.

3. تغییر قبله در اسلام یکى از موارد نسخ است. نسخ یعنى حکمى در ابتدا به صورت موقت قرار داده مى‏شود، سپس حکم دوم مى‏آید و آن را تغییر مى‏دهد. نسخ و تغییر برنامه‏هاى تربیتى در مقاطع مختلف زمانى و مکانى، برنامه‏ى تازه و عجیبى نیست؛ بلکه قسمتى از مراحل مختلف آزمایش و تکامل انسان است.

4. هدایت خدا شامل همه‏ى مردم مى‏شود، ولى برخى افراد سبک‏سر (سفیه) «3» با کردار ناپسند خود زمینه‏ى هدایت خویش را از بین مى‏برند، و در نتیجه، خدا آنان را شایسته‏ى هدایت نمى‏بیند و در گمراهى وامى‏نهد.

آموزه‏ها و پیام‏ها:

1. بهانه ‏تراشى در برابر دستورات الهى، نشانه‏ى سبک سرى افراد است.

2. خدا هر کجا را صلاح بداند قبله قرار مى‏دهد (و تابع سلیقه‏ ى افراد نیست).

3. نسبت به بهانه‏ جویى‏ها و تبلیغات منفىِ مخالفان اسلام حساس‏ باشید و به آنان پاسخ دهید.

***

قرآن کریم در آیه ‏ى صد و چهل و سوم سوره‏ى بقره به آزمایش تغییر قبله و برخى از اسرار آن اشاره مى‏کند و مى‏فرماید:

143. وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى‏ النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مَا جَعَلْنَا القِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهَا إِلّا لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلَى‏ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلّا عَلَى‏ الَّذِینَ هَدَى اللَّهُ وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمنَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ‏

و بدین گونه شما را گروهى میانه قرار دادیم، تا بر مردم گواه باشید؛ و فرستاده [خدا] بر شما گواه باشد. و قبله [بیت المقدس‏] را که (چندى) بر آن بودى، قرار ندادیم جز براى آنکه کسى که از فرستاده [خدا] پیروى مى‏کند، از کسى که [از عقیده خود] بر مى‏گردد، معلوم داریم. و مسلماً این [حکم‏] دشوار بود، جز بر کسانى که خدا [آنها را] راهنمایى کرده است. و خدا هرگز ایمان شما را تباه نمى‏گرداند؛ [چرا] که قطعاً خدا، [نسبت‏] به مردم، مهربانى مهرورز است.

نکته‏ها و اشاره‏ها:

1. در ابتداى پیدایش اسلام، خانه‏ى کعبه کانون بت‏هاى مشرکان بود؛ از این رو دستور داده شد که مسلمانان موقتاً به سوى بیت المقدس نماز بخوانند و بدین ترتیب صفوف خود را از مشرکان جدا کنند اما هنگامى که مسلمانان به مدینه مهاجرت کردند و تشکیل حکومت و ملت دادند، دیگر صفوف آنها کاملًا از دیگران جدا شد و ضرورتى نداشت اقامه‏ى نماز به طرف بیت المقدس ادامه یابد و دستور داده شد که به سوى کعبه که قدیمى‏ترین‏مرکز توحید بود باز گردند. «4»

2. با تغییر قبله که آزمایشى بزرگ براى مسلمانان بود، روشن شد که چه کسانى تسلیم خدا و پیامبر صلى الله علیه و آله هستند و چه کسانى متزلزل‏اند و با اندک بهانه‏اى به کفر بازمى‏گردند.

3. توجه خاص مسلمانان به تعیین قبله و سمت کعبه سبب شد که علم هیئت و جغرافیا در بین مسلمانان به سرعت رشد کند؛ چرا که محاسبه‏ى سمت قبله در نقاط مختلف زمین بدون آشنایى با این علوم امکان نداشت و این یکى از برکات تعیین قبله براى مسلمانان بود.

4. واژه‏ى «وَسَط» در لغت به معناى «حد متوسط میان دو چیز» و نیز به معناى «زیبا، جالب، عالى و شریف» آمده است؛ و ظاهراً هر دو به یک حقیقت باز مى‏گردد؛ زیرا معمولًا شرافت و زیبایى در آن است که چیزى از افراط و تفریط به دور باشد و در حد اعتدال قرار گیرد.

5. واژه‏ى «شُهداء» به معناى گواه بودن امت اسلامى بر مردم جهان است، همان‏طور که پیامبر صلى الله علیه و آله گواه بر مسلمانان است. این تعبیر ممکن است به معناى اسوه و الگو به کار رفته باشد؛ چرا که گواهان و شاهدان همیشه از بین افراد نمونه انتخاب مى‏شوند. «5»

6. براى الگو بودن دو شرط عدالت و آگاهى لازم است و این دو شرط در همه‏ى انسان‏ها وجود ندارد؛ بنابراین همه شاهد نیستند. در روایات آمده‏است که مقصود از گواهان، امامان معصوم علیهم السلام هستند. «6» البته این گونه‏
احادیث به مصداق‏هاى کامل گواهان اشاره دارند.

7. مسلمانان از هر نظر ملتى معتدل و میانه هستند. آنان در عقیده‏ى خود معتدل‏اند، نه راه غُلو مى‏پویند و نه راه تقصیر و شرک، نه طرف‏دار جبر هستند نه آزادى مطلق؛ از نظر اخلاقى، نه دنیا زده‏اند و نه تارک دنیا؛ از نظر اجتماعى، نه مردمى بسته و جداى از ملت‏هاى دیگرند و نه اصالت و استقلال خود را از دست مى‏دهند؛ از نظر علمى نیز، نه راه دانش دیگران را به سوى خود بسته‏اند و نه خودباخته‏ى هر ندایى مى‏شوند.

البته این اعتدال، براساس مقتضاى اسلام است و ممکن است برخى از مسلمانان از آموزه‏هاى اسلامى پیروى نکنند و این‏گونه نباشند.

اسلام به ذات خود ندارد عیبى‏


هر عیب که هست از مسلمانى ماست‏




 

8. دستورات خدا و پیامبر صلى الله علیه و آله هم‏چون نسخه‏هاى پزشک است که هر کدام در جاى خود نیکو و ضامن سعادت و تکامل انسان است؛ بنابراین، تغییر قبله موجب ضایع شدن ایمان نمى‏شود و مشکلى در عبادات گذشته و آینده ایجاد نمى‏کند.

9. در این‏جا این پرسش مطرح مى‏شود که اگر خداى متعال از گذشته و آینده‏ى همه چیز باخبر است، پس جمله‏ى «تا بدانیم» در مورد او چه معنایى دارد؟

پاسخ آن است که خدا عالم است اما علم او دو گونه است: «آگاهى از امور» و «تحقق یافتن عینى آن» که در این‏جا مقصود گونه‏ى دوم علم است؛ یعنى مى‏خواهد آنچه را مى‏داند معلوم دارد و در خارج محقق سازد.

همان‏طور که مهندس ساختمان پس از طرح نقشه آن را اجرا مى‏کند، تا نتیجه‏ى کار خود را ببیند و بداند. «7»

 

10. از این آیه استفاده مى‏شود که افراد سست ایمان که هدایت کامل نیافته‏اند تعبد کم‏ترى دارند و پذیرش تغییرات براى آنان مشکل است.

آموزه‏ها و پیام‏ها:

1. مسلمانان ملتى معتدل باشند تا براى جهانیان الگو شوند، همان‏طور که پیامبر صلى الله علیه و آله الگوى مسلمانان است.

2. تغییر قوانین الهى نوعى آزمایش تکاملى براى ماست.

3. هر کس هدایت بیش‏ترى داشته باشد، در برابر خدا و پیامبر تسلیم‏تر است.

4. خدا مهربان‏تر از آن است که با تغییرات قوانین به ما زیان برساند.

5. تغییرات قوانین را عطف به ما سبق نکنید تا موجب زیان زدن به کارهاى قبلى افراد نشود.

***

قرآن کریم در آیه‏ى صد و چهل و چهارم سوره‏ى بقره با اشاره به تغییر قبله‏ى مسلمانان و آگاهى اهل کتاب از حقانیّت آن، به آنان هشدار مى‏دهد و مى‏فرماید:

144. قَدْ نَرَى‏ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضهَا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ المَسْجِدِ الحَرَامِ وَ حَیْثُ مَا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الکِتبَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللَّهُ بِغفِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ‏

بیقین روى چرخاندنت در آسمان (و نگاه‏هاى انتظارآمیزت) را مى‏بینیم، و مسلماً تو را به [سوى‏] قبله‏اى که از آن خشنودى، باز مى‏گردانیم. پس روى خود را به سوى مسجد الحرام کن. و هر جا بودید، پس روى خود را به [سوى‏] آن کنید. و در حقیقت کسانى که کتاب [الهى‏] به آنها داده شده،

 

مسلماً مى‏دانند که این [تغییر قبله، فرمان‏] درستى است که از جانب پروردگارشان مى‏باشد. و خدا از آنچه انجام مى‏دهند، غافل نیست.

نکته‏ها و اشاره‏ها:

1. طبق روایات تاریخى، تغییر قبله‏ى مسلمانان از بیت المقدس به طرف کعبه در حال نماز ظهر انجام گرفت. پیک وحى در این لحظه‏ى حساس و چشم‏گیر نازل شد و بازوان پیامبر صلى الله علیه و آله را گرفت و از طرف بیت المقدس به سوى کعبه برگردانید و فوراً مسلمانان صفوف خود را تغییر دادند. «8» بیت المقدس تقریباً در سمت شمال مدینه و مکه در سمت جنوب مدینه بود.

تغییر قبله‏ى مسلمانان در رکعت دوّم نماز ظهر و در مسجد «بنى سالم» انجام شد و پیامبر صلى الله علیه و آله در این مسجد یک نماز را به طرف دو قبله خواند. این مسجد اکنون در مدینه به «مسجد ذو قبلتین» مشهور است.

2. تغییر قبله به عنوان یکى از نشانه‏هاى پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله در کتاب‏هاى امت‏هاى پیشین ذکر شده بود و مخالفان اسلام این مطلب را خوانده بودند که پیامبر به سوى دو قبله نماز مى‏خواند، اما آنها به جاى آنکه این تغییر قبله را به عنوان نشانه‏ى صدق پیامبر معرفى کنند، آن مطلب را پنهان کردند و به بهانه جویى پرداختند. «9»

3. چرا پیامبر اسلام به کعبه علاقه داشت و منتظر بود تا فرمان تغییر قبله صادر شود؟

کعبه قدیمى‏ترین پایگاه توحید و قبله‏ى ابراهیم علیه السلام بود؛ هم چنین، تغییر قبله، استقلال مسلمانان را به اثبات مى‏رساند و آنان را از زخم زبان و تحقیر یهود آسوده مى‏کرد.

4. این‏که پیامبر صلى الله علیه و آله نگاه به آسمان دوخته بود و انتظار تغییر قبله را مى‏کشید ولى تقاضا نمى‏کرد، همگى نشان دهنده‏ى ادب پیامبر صلى الله علیه و آله در برابر خداست.

5. از آن‏جا که توجه دقیق به کعبه در هنگام نماز مشکل است، خداوند براى وسعت دادن قبله جهت مسجدالحرام را قبله معرفى کرد و توجه به «جانب» آن را کافى دانست.

آموزه‏ها و پیام‏ها:

1. مسجدالحرام قبله‏ى مورد رضایت خدا و پیامبر صلى الله علیه و آله است.

2. همگى روبه سوى کعبه‏ى دوست کنید.

3. ادب در برابر خدا را از پیامبر صلى الله علیه و آله بیاموزید که تقاضاى خود را با نگاهش بیان مى‏کرد (و به دستورات الهى اعتراض نمى‏کرد).

4. یهودیان و مسیحیان از حقانیّت قبله‏ى مسلمانان آگاه‏اند (ولى آن را کتمان مى‏کنند).

5. خدا را از خویشتن غافل مپندارید که اعمال شما تحت نظر اوست (و به زودى به حساب شما رسیدگى مى‏کند).

***

قرآن کریم در آیه‏ى صد و چهل و پنجم سوره‏ى بقره با اشاره به آشتى‏ناپذیرى اهل کتاب با اسلام در مورد تبعیت از آنان هشدار مى‏دهد و مى‏فرماید:

145. وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الکِتبَ بِکُلِّ آیَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مَا أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَابُعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ العِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظلِمِینَ‏

و اگر براى کسانى که کتاب [الهى‏] به آنها داده شده، هرگونه نشانه (معجزه‏وارى) بیاورى، از قبله تو پیروى نخواهند کرد؛ و تو [نیز] از قبله آنان، پیروى نخواهى کرد. وبرخى از آنان، از قبله برخى [دیگر] پیروى، نخواهد کرد. و اگر بعد از دانشى که به تو رسید، از هوس‏هایشان پیروى کنى، در آن صورت، مسلماً تو از ستمگران خواهى بود.

 

نکته‏ها و اشاره‏ها:

1. مسیحیان و یهودیان از قبله‏ى همدیگر پیروى نمى‏کنند؛ یهودیان به طرف هیکل سلیمان، یا مسجد الاقصى، نماز مى‏خوانند «10» و مسیحیان به طرف محل تولد حضرت عیسى علیه السلام. «11»

2. هشدارهاى قرآن نسبت به پیامبر صلى الله علیه و آله شاید به خاطر جلوگیرى از رشد تفکر غُلوآمیز نسبت به انبیاى الهى است تا همگان بدانند که پیامبر صلى الله علیه و آله اختیارى از خود ندارد و همه چیز به دست خداست؛ هم‏چنین این هشدارها تأکیدى مجدد بر حاکمیت همه جانبه‏ى قانون است؛ یعنى قوانین الهى شامل پیامبر صلى الله علیه و آله هم مى‏شود و استثنا ندارد و در ضمن هشدارى به مردم است که در جایى که پیامبر صلى الله علیه و آله چنین است، پس شما مراقب مسئولیت‏هاى خود باشند.

3. در این آیه به آشتى‏ناپذیرى یهودیان و مسیحیان لجوج با اسلام اشاره شده است. آنان چنان متعصبانه و غیرمنطقى با اسلام برخورد مى‏کنند که هر معجزه‏اى هم از پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله ببینند باز ایمان نمى‏آورند و تابع قبله‏ى مسلمانان نمى‏شوند.

البته این مطلب در مورد اکثریت لجوج اهل کتاب است و به معناى نفى افراد حق‏طلب در بین آنان نیست.

4. از آن‏جا که «قبله» نماد عقاید و جهت‏گیرى در زندگى است و پیروى از قبله‏ى یک امت به معناى پیروى از عقاید آنان به شمار مى‏آید، در این آیه تأکید شده که از قبله‏ى اهل کتاب پیروى نکنید.

5. با توجه به روشن شدن حقانیّت اسلام، مخالفت یهودیان و مسیحیان با اسلام، به پیروى از هواى نفس بود، نه براساس منطق و دلیل و وظایف دینى؛ از این رو اگر کسى از هوس‏هاى آنان پیروى کند به خود و جامعه ستم مى‏کند، چرا که سرمایه‏ى وجود خود را از بین مى‏برد و موجب گمراهى مردم نیز مى‏شود.

آموزه‏ها و پیام‏ها:

1. بر جهت‏گیرى به حقّ خود استوار باشید و از قبله‏ى دیگران پیروى نکنید.

2. به دنبال جلب رضایت یهودیان و مسیحیان لجوج نباشید که پیامد مثبتى ندارد.

3. یهودیان و مسیحیان گرفتار اختلافات درونى هستند.

4. پیروى از انحرافات هوس‏آلود دشمنان اسلام ستمکارى (به خود و جامعه) است.

 

 

(1). در مورد طول مدتى که پیامبر صلى الله علیه و آله در مدینه به طرف بیت المقدس نماز گزارده است‏اختلاف است؛ مفسران آن را از هفت تا هفده ماه ذکر کرده‏اند (تفسیر نمونه، ج 1، ص 479)

(2). واژه‏ى «قبله» از ریشه‏ى «قبل» به معناى پیش است و قبله به حالتى گفته مى‏شود که‏شخص به سوى چیزى رو مى‏کند؛ و در اسلام به مکانى گفته مى‏شود که مسلمانان به سوى آن نماز مى‏گزارد.

(3). واژه‏ى «سفیه» در اصل به معناى کسى است که بدنش سبک باشد و به آسانى جابه‏جاشود، ولى معناى این واژه توسعه داده شده و به افراد سبک‏مغز و سبک سر- که اعمال سبک و غیرمنطقى انجام مى‏دهند گفته شده است‏

(4). ر. ک: تفسیر نمونه، ج 1، ص 483- 487

(5). همان. واژه‏ى «شهداء» جمع مکسر «شهید» و در اصل از شهادت به معناى گواهى دادن است. گاهى انسان با سخن گفتن بر چیزى گواهى مى‏دهد و گاهى با عمل و کشته شدن. «شهداء» در قرآن غالباً به معناى گواهان بر اعمال است و گاهى به شهیدان در راه خدا اطلاق مى‏شود

(6). ر. ک: نور الثقلین، ج 1، ص 134

(7). ر. ک: تفسیر نمونه، ج 1، ص 489

(8). ر. ک: همان، ص 491- 492

(9). همان‏


(10). نگاهى به ادیان زنده‏ى جهان، ص 109

(11). ر. ک: تفسیر نمونه، ج 1، ص 483